H5N1 tại Việt Nam

Thông tin cần biết

Các thông tin chính

• H5N1 là một loại virus cúm gia cầm (chim) độc lực cao đã gây ra các đợt bùng phát dịch bệnh nghiêm trọng và thiệt hại kinh tế trong chăn nuôi gia cầm tại nhiều nơi thuộc châu Á và các nơi khác trên thế giới.
• Việt Nam đã có một chương trình chủ động phòng chống cúm gia cầm H5N1 kể từ khi bệnh được phát hiện đầu tiên vào năm 2003. Chương trình phòng chống này đã thành công và số ca mắc H5N1 ở người và gia cầm đã giảm dần đáng kể – tuy nhiên nhiều thách thức vẫn còn tồn tại.
• Cam kết mạnh mẽ của Việt Nam trong việc chống lại cúm gia cầm độc lực cao (HPAI) là yếu tố chính đằng sau sự thành công trong việc ngăn chặn căn bệnh này. Một số các nhà tài trợ và các cơ quan, gồm Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hiệp Quốc (FAO) và Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã và đang hỗ trợ Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn (Bộ NN-PTNT) và Bộ Y tế (BYT) kể từ khi bùng phát dịch cúm gia cầm đầu tiên trong năm 2003 cho tới nay.

Thú y

• Virus H5N1 có khả năng sẽ tiếp tục lưu hành dai dẳng và là một mối quan tâm đối với Việt Nam và hơn nữa tạo ra mối đe dọa cho ngành công nghiệp gia cầm và nền kinh tế, và vẫn là một nguồn tiềm tàng có khả năng gây cúm đại dịch ở người.
• Tất cả các virus cúm đều tiến hóa (trải qua những biến đổi về di truyền học như đột biến và tái tổ hợp) khi chúng lưu hành trong các quần thể người và động vật. Đây là một quy trình tự nhiên và cần giám sát thường xuyên các loại virus để phát hiện ra những biến đổi này.
• Các loại virus được nhóm lại thành các "nhánh" dựa trên sự tương đồng về di truyền học. Khi các đột biến trong chuỗi trình tự di truyền của virus tích lũy lại, các thay đổi trong đặc tính kháng nguyên của các virus cũng có thể xảy ra. Chúng cũng đôi khi tái tổ hợp (trao đổi gien) với các virus cúm khác, dẫn đến những sự biến đổi rõ rệt hơn.
• H5N1 là bệnh dịch lưu hành tại Việt Nam, với các vụ bùng phát dịch được phát hiện tại một số tỉnh trên cả nước trong năm 2012. Ở miền nam Việt Nam virus nhánh 1 tiếp tục tồn tại dai dẳng từ năm 2004 cho thấy là có một chu kỳ bệnh lưu hành với riêng nhánh này, mà không phải xuất phát từ các vùng lãnh thổ hoặc quốc gia khác.
• Ngược lại, ở miền bắc và miền trung Việt Nam virus nhánh 2.3.4 trước đây đã được nhánh 2.3.2.1 thay thế từ năm 2009 cho thấy là sự xâm nhập thêm của các loại virus mới vẫn đang xảy ra. Các virus thuộc "nhánh" 2.3.2.1 đã được phát hiện tại nhiều nước ở châu Á, Trung Đông và Đông Âu
• Hình thái xâm nhập và sự hình thành các nhánh và biến thể mới đã tiếp tục. Năm 2011, một biến thể kháng nguyên mới của virus H5N1 đã được phát hiện trong nhánh 2.3.2.1 và loại virus này đã gây ra mối quan tâm ngay lập tức vì gia cầm đã được tiêm chủng ít có khả năng chống lại virus này. Một sự kiện tương tự đã xảy ra vào năm 2012 với sự xuất hiện của một biến thể khác. Tính đến tháng 9 năm 2012 ít nhất có ba biến thể virus H5N1 khác nhau gây bệnh ở gia cầm.
• Thông qua chương trình kiểm soát H5N1, Chính phủ Việt Nam đã phát hiện các chủng virus mới này sau khi các vụ bùng phát dịch bệnh được báo cáo và cũng là kết quả của hoạt động giám sát virus tại phòng thí nghiệm. Kiến thức cụ thể về sự tồn tại của các virus này là một kết quả rất quan trọng của chương trình giám sát.
• Các thử nghiệm do Cục Thú y thực hiện, cùng với sự hỗ trợ của FAO, liên tục thử nghiệm hiệu lực vắc-xin đối với các chủng virus mới xuất hiện. Trong tháng 9 năm 2012, một thử nghiệm vắc-xin được tiến hành để thử nghiệm một loại vắc-xin H5N1 mới chống lại biến thể 2.3.2.1 thứ hai được phát hiện hai tháng trước đó. Thông tin có từ các kết quả làm việc trước đây về hiệu lực vắc-xin để chống lại các virus được ghi nhận trước đó.
• Các nhánh khác nhau của các loại virus H5N1 tiếp tục có mặt tại Việt Nam với hai lý do chính – buôn bán gia cầm với các nước láng giềng và sự lưu hành virus ở vịt trưởng thành, thường là vịt đẻ có thể đã bị nhiễm mà không có biểu hiện bệnh lâm sàng. Ngoài ra, chim hoang dã cũng được biết đến như những động vật mang virus cúm, nhưng các loại virus H5N1 của nhánh 2.3.2.1 cho tới nay chưa được phát hiện ở chim hoang dã tại Việt Nam.
• Không có loại thuốc chữa bách bệnh để giảm mối đe dọa do chủng virus mới này gây ra. Các biện pháp kiểm soát phải tiếp tục tập trung vào việc giảm lây truyền của virus – cho cả gia cầm và cho người. Các đường lây truyền chính của virus này là gia cầm sống, có nghĩa là từ gia cầm sang gia cầm trong cùng trang trại, từ trang trại sang trang trại, hoặc từ chợ sang trang trại và thông qua các thiết bị, vật liệu như khay trứng, chuồng, phân, lông, phương tiện vận chuyển và quần áo bẩn khiến virus có thể tiếp xúc với gia cầm.
• Để giảm bớt mối đe dọa lây nhiễm H5N1 phát sinh do một chủng virus đang tồn tại hoặc một chủng mới (ví dụ như một biến thể mới), các đường lây truyền cần phải được phá vỡ. Điều này rõ ràng là có thể thông qua một số thay đổi chiến thuật trong hệ thống chăn nuôi chế biến gia cầm bằng cách áp dụng thực hành sản xuất an toàn.
• Những thay đổi này phải được thực hiện tại các trang trại, bởi những người buôn bán, tại các chợ và các lò giết mổ. Chính phủ đã đầu tư các cơ sở mới, đào tạo nhân viên và thúc đẩy thay đổi hành vi cho cả những người chăn nuôi chế biến gia cầm và các nhà quản lý.
• H5N1 là một tác nhân gây bệnh đã lây lan qua nhiều biên giới và Việt Nam không phải là ngoại lệ. Việt Nam có các mối liên kết thương mại với các nước láng giềng và việc buôn bán gia cầm chính thức hoặc không chính thức qua biên giới được biết như một con đường đưa các bệnh mới hoặc các chủng virus mới vào quốc gia.
• Những hành động và khuyến nghị sau đây cần được những người chăn nuôi và chế biến gia cầm thực hiện:
• Tách biệt gia cầm của mình với gia cầm của hàng xóm và các hộ chăn nuôi khác
• Khi vào/ra khu vực chăn nuôi gia cầm:
• Luôn thay giầy/dép
• Mặc quần áo bảo hộ/thay quần áo
• Rửa tay trước và sau khi tiếp xúc với gia cầm
• Không cho phép khách/người buôn bán/người mua đi vào khu vực chăn nuôi gia cầm
• Việc cung cấp thức ăn cần được thực hiện phía ngoài khu vực gia cầm
• Chỉ sử dụng các khay trứng có thể rửa sạch và khử trùng và áp dụng các biện pháp này đối với khay trứng tái chế
• Chỉ mua gia cầm thay thế từ những trang trại quen biết, chất lượng cao và tách biệt gia cầm thay thế với đàn gia cầm chính trong vòng hai tuần để đảm bảo rằng chúng khỏe mạnh
• Báo cáo ngay tới các cơ quan hữu quan khi có bất kỳ con gia cầm nào bị chết bất thường hoặc bị bệnh
• Người buôn bán, các chợ và các lò giết mổ phải cải thiện vệ sinh và an toàn sinh học bằng việc thực hiện một số nguyên tắc cơ bản sau:
• Thực hiện tẩy rửa dọn dẹp đều đặn hàng ngày
• Tẩy bẩn và khử khuẩn bằng cách rửa sạch các dụng cụ, lồng chuồng và vật dụng
• Ngâm các dụng cụ, lồng chuồng và vật dụng vào chất tẩy trùng sau khi rửa
• Liên hệ với cán bộ thú y địa phương để được tư vấn chi tiết về cách dọn rửa và khử trùng các khu chợ và các khu vực nơi tập trung gia cầm từ các nguồn khác nhau
• Không cho gia cầm sống quay trở lại trang trại từ chợ/nơi buôn bán hoặc lò giết mổ

Y tế

• Lây nhiễm cúm A (H5N1) gia cầm độc lực cao ở người thường là do gia cầm truyền virus sang người, hiếm gặp và thường là những ca rải rác, xảy ra chủ yếu ở các khu vực có virus đang lưu hành ở gia cầm. Đa số các trường hợp nhiễm H5N1 ở người là có sự tiếp xúc trực tiếp hoặc gián tiếp với gia cầm sống hoặc chết bị nhiễm bệnh.
• Từ đầu năm 2012, Việt Nam đã ghi nhận bốn ca nhiễm cúm A (H5N1) ở người, trong đó có hai ca tử vong.
• Ca nhiễm H5N1 ở người cuối cùng tại Việt Nam được ghi nhận vào tháng 2 năm 2012.
• Các loại virus cúm nhìn chung là khó lường trước, vì chúng tiến triển và thường xuyên tái tổ hợp. Tuy nhiên, hiện nay chưa có bằng chứng cho thấy có nhánh hoặc chủng virus H5N1 cụ thể nào, bao gồm các nhánh mới tiến hóa, là có thể truyền nhiễm hoặc gây hại ở người. Không có dấu hiệu cho thấy các virus nhánh 2.3.2.1 gây ra các mối đe dọa lớn đối với sức khỏe con người hơn các biến thể H5N1 khác.
• Những hành động và khuyến nghị sau đây cần được phổ biến tới công chúng:
• Không mua, bán, giết mổ hoặc ăn thịt gia cầm có những biểu hiện ốm hoặc chết sau khi ốm
• Đảm bảo tất cả gia cầm và sản phẩm gia cầm được nấu chín kỹ trước khi ăn
• Tránh mọi tiếp xúc với gia cầm ốm và chết
• Rửa tay với xà phòng và nước sau khi tiếp xúc với gia cầm
• Báo cáo ngay với thú y và chính quyền địa phương nếu có gia cầm ốm hoặc chết
• Trong trường hợp nghi ngờ bị ốm sau khi tiếp xúc với gia cầm, đến khám ngay tại các cơ sở y tế.

Liên hệ để biết thêm thông tin:

Ms. Phung Thi Thu Phuong
Tel: 84-4-943 3734/5/6 (ext. 83886)
Mobile: 84-915 413 814
E-mail: media.vtn@wpro.who.int